• Annálar

  • Tenglar

  • Eldri færslur

  • Leit

Erindi Michael Bünker

Kristján Valur @ 19.38 27/9

Dr. Michael Bünker

General Secretary of CPCE

Theological Foundations of the Communion of Protestant Churches in Europe

Skalholt/Iceland, Tuesday 22 August 2017

Dear brothers and sisters,

First of all, I want to thank you for inviting me to come to this wonderful place and for giving me the opportunity to give you an insight into and some further information about the Community of Protestant Churches in Europe. The origin of the concept of “church communion” lies in the German term “Kirchengemeinschaft”, which was already established in German-speaking ecclesiology and is therefore used in the Leuenberg Agreement. One has to take account of the fact that the German language only has the expression Gemeinschaft to translate communio as well as communitas. “Kirchengemeinschaft” emphasises communio and the ecclesial quality expressed this way. The English language distinguishes between fellowship, community and (ecclesial or church) communion, the French between communauté and communion (ecclésiale). From the Leuenberg Agreement[1] onwards, the term “church fellowship” was used in the texts of the CPCE as the equivalent of “Kirchengemeinschaft”. In order to avoid misunderstandings and to bring it into line with international ecumenical usage, the term “church communion” should be favoured in future.

I am the Bishop of the Lutheran Church in Austria. As in all former Habsburg countries, the church was not allowed to call itself Lutheran, but had to use the abbreviation “A.B.”, which refers to the Augsburg Confession. The same applies to the Reformed Church, which is named after the Helvetic Confession and abbreviated in German as “H.B.”. These two traditions of the Reformation have remained closely linked to one another since the early 16th century, right up to the present day. Both churches are united in what we call the “Evangelische Kirche A. und H.B.” but also remain autonomous confessional churches. So Leuenberg was a reality in Austria, as in other middle and eastern European countries, long before the LA was drawn up and signed.

Both in Iceland and in Austria, we can look back gratefully to the Reformation era. The translation of the Bible into our mother languages made it possible for every man and woman to read the Holy Scriptures and thus realise what Martin Luther intended with the priesthood of all believers or all those baptised. So my fathers and mothers in the Church used Luther’s and Zwingli’s translations into German; our neighbours in Hungary used the translation by Janos Sylvester; and you here in Iceland look back to the first Lutheran Bishop, Gizur Einarsson, who began his translation in a stable after returning home from Wittenberg. Exactly one month ago, you were able to celebrate the anniversary of the Reformation, as it is being celebrated in nearly every country throughout Europe. This Reformation experience and the gift of the Bible in our own language link us across all borders.

The process leading up to the LA in 1973 started in 1955. At the initiative of the WCC’s Commission on Faith and Order, a dialogue began between the Lutheran and Reformed churches in Europe. The aim was to overcome the divisions and mutual condemnations from the 16th century. The authors of the agreement were convinced that they had fulfilled their task when they finished the text of the agreement and submitted it to the churches. They did not anticipate that the church fellowship would grow and develop into a community and a communion, as we understand it today. So the LA proved both its potential for the future and its ongoing realisation step by step. Leuenberg is still a process more than an end result.

By now, more than 100 churches have signed the LA, but the number of member churches in the community is somewhat lower. The reason for this is that some churches used the agreement for building a church union, for example the Protestant Church in the Netherlands (PKN), the French churches and several of the German churches. On the other hand, we also have associated members, which are churches that until now have not signed the agreement but participate in the life of the community. These are the Svenska Kyrkan and the Finnish Lutheran Church – and, from a certain perspective, also your church here in Iceland.

So I want to talk about church communion as an experience of church unity. First, I will look at the foundations, especially the LA and also the document “The Church of Jesus Christ” from the year 1994.[2] Then I will try to show how this communion is realised in church life. But first, let us consider the foundations:

The Leuenberg Agreement (1973)[3]

“With the Leuenberg Agreement, church communion became a leading concept in the ecclesiological and ecumenical self-understanding of the Protestant churches in Europe.” [4]

“The Protestant churches of different confessional positions which are signatories to the Agreement have established ‘on the basis of their doctrinal discussions, a common understanding of the Gospel’, which is set out in the Agreement (LA 1). This has made it possible for them ‘to declare and to realise church fellowship’ (ibid.).”[5]

“The Agreement follows the criteria for church unity stated in the Augsburg Confession, VII. ‘Fellowship in Word and Sacrament’ (LA 29) presupposes agreement in the understanding of the Gospel and so clarification of what the churches can say together on Baptism and the Lord’s Supper. Diversity in liturgy and forms of church government are no obstacle to unity, if this diversity stands the test of the common understanding of the Gospel.”[6]

“The declaration of church communion adopted by churches, in their assent to the Agreement, consists of the following elements:

‘a) that (the churches) are one in understanding the Gospel as set out in parts II and III (of the Agreement);

b) that in accordance with this common understanding of the Gospel the doctrinal condemnations expressed in the confessional documents no longer apply to the contemporary doctrinal position of the assenting churches;

c) that the churches accord each other table and pulpit fellowship; this includes the mutual recognition of ordination and the freedom to provide for intercelebration.

With these statements church fellowship is declared. The divisions which have barred the way to this fellowship since the sixteenth century are removed. The participating churches are convinced that together they participate in the one Church of Jesus Christ and that the Lord frees them for and calls them to common service.’ (LA 31-34).

In this way the recognition of ministries is grounded in the common understanding of Word and Sacrament and follows from it.”[7]

In the Gospel of Jesus Christ, God grants his unconditional grace and offers righteousness through faith alone. In this way he grants new communion with himself and frees humanity from a situation of alienation and opposition to God into a new life and “sets in the midst of the world the beginnings of a new humanity.”[8]

In the Reformation understanding of the Gospel as justification through faith alone without works, the reconciling and liberating power of the Gospel received new recognition. The lasting agreement of the Reformers, endorsed by the Leuenberg Agreement and forming the starting-point for surmounting church-dividing doctrinal differences between the churches of the Reformation, consists in this.

Through the right preaching of the Gospel and the due celebration of the sacraments, humanity is brought into communion with Christ and gathered in the church as a communion of the saints/believers. The New Testament speaks here of the koinonia of believers, which is simultaneously koinonia with their Lord (1 Cor. 10:6f; cf. Acts 2:42). Only in the communion of these gifts of salvation bestowed in Christ is the church the church of Jesus Christ. Accordingly LA 2, picking up on CA VII, stresses that an agreement in the understanding of the gospel and the celebration of the sacraments is the necessary but also sufficient condition for the unity of the church.

The biblical term koinonia (communion, fellowship) has a central  significance in the ecumenical quest for a common understanding of the life and unity of the church.[9]

The church as the body of Christ is a communion (communio) both in and through its participation in the gifts of salvation, baptism and the Lord’s Supper. Through these, it is not just the individual who gains communion with God in Christ. On the contrary, through the gifts of salvation, the participants are at the same time bound with one another in communion. By their faith in Christ, the believers do not just believe that Christ grants communion to each of them individually; they know at the same time that the communion is also valid for all others, for all of whom Christ died. Through their faith in Christ, others thereby become neighbours.

The agreement in the understanding of the Gospel is, according to Protestant understanding, constitutive both of the communion of the Church and also of the communion of the churches (cf. LA 6-12). According to the insight held by the Reformers, justification occurs sola gratia, sola fide, solo Christo and solo verbo. Based on the recognition of the common understanding of the Gospel, church-dividing doctrinal differences in the understanding of the sacraments, in Christology and in the doctrine of predestination are overcome in the consensus statements contained in the Leuenberg Agreement (cf. LA 13-28). The basic meaning of the doctrine of justification is guaranteed herein.

The Church of Jesus Christ (1994)[10]

“With the study document The Church of Jesus Christ (CJC; Leuenberg Documents 1, [1995] 42012), the General Assembly of the Leuenberg Church Fellowship in 1994 in Vienna set out the basic tenets of the Protestant understanding of the church and explained the ecclesiological principles which guide the signatory churches in ecumenical dialogue.”[11]

“The study document distinguishes between the foundation, shape and mission of the church. ‘The foundation of the church is God’s action in Jesus Christ to save humankind. In this fundamental action God himself is the subject, and consequently the church is an object of faith. Since the church is a community of believers, the shape of the church has taken various historical forms. The one church of faith (singular) is present in a hidden manner in churches (plural) shaped in different ways. The mission of the church is its task to witness to all humankind, in word and deed, to the Gospel of the coming of the Kingdom of God’ (CJC Introduction, 4).”[12]

“The event that lets the church be church, and which precedes all human action and reaction, is the justifying, liberating act of God, which is proclaimed in the preaching of the Gospel and granted in the sacraments. As witness to the Gospel in the world, the Church is called to be ‘an instrument of God for the actualisation of God’s universal will to salvation’ (CJC 3.2). In this function it should not seek to usurp the place of Jesus Christ: ‘It will be faithful to this call, if it remains in Christ, the sole infallible instrument of salvation’ (CJC 3.2).”[13]

“The one, catholic, holy and apostolic church exists in the Church wherever Word and Sacrament are truly celebrated. Wherever this happens, different churches recognise one another mutually as the Church of Jesus Christ and cannot deny one another their existence as church. Understood in this way, the diversity of the churches is an enrichment.”[14]

“According to the Leuenberg Agreement, the declaration of church communion arises out of agreement in the understanding of the Gospel and the administration of the sacraments in accordance with the Lord’s commands. The realisation of church communion is not, however, dependent on a central model of structural unity. The churches seek to conform to the standard of unity that can forever be experienced as God’s gift to the churches, in that they know themselves to be supported in common by God’s free grace, and just for that reason enquire anew again and again after their common understanding of the Gospel (cf. LA 38). They become one in that Christ takes shape in them and among them, and is able to be effective in shaping them.”[15]

“The Leuenberg Agreement is a declaration by churches of the Reformation in Europe. It has become an exemplary model for the declaration and realisation of church communion in other regions of the world (cf. also CJC III.3.1). Some churches have reached agreements comparable to the Leuenberg Agreement, for instance in 1998 the Lutheran, Reformed and United churches in the USA with the Formula of Agreement and in 2006 the Lutheran and Reformed Churches in the Near East with the Amman Statement.”[16]

Church communion realised in life[17]

“With the declaration of church communion comes the task of realising church communion. This happens ‘in the life of the churches and congregations’: ‘Believing in the unifying power of the Holy Spirit, they bear their witness and perform their service together, and strive to deepen and strengthen the fellowship they have found together’ (LA 35). Thus common witness to the Gospel and common service arising from the gospel become crucial features of church communion as it is practised.”[18]

“At the same time, continuing theological work in doctrinal discussions (and joint theological, ethical and liturgical projects) is a crucial element in practical church communion for the CPCE churches. On this matter, LA 38 expresses the view that ‘the common understanding of the Gospel on which the church fellowship is based must be further deepened, examined in the light of the witness of Holy Scripture, and continually made relevant to a contemporary context.’”[19]

“Church communion looks beyond itself; its participating churches act ‘as part of their responsibility to promote the ecumenical fellowship of all Christian churches’ (LA 46) in the hope that ‘the church fellowship will provide a fresh stimulus to encounter and collaboration with churches of other confessions’(LA 49).”[20]

In the CPCE, church communion is to be experienced as a communion in worship:[21]

“Church communion grows out of the encounter between the witness of the Gospel and human beings. For that reason, it comes to expression most profoundly in the common celebration of worship. Thus in the CPCE, Lutheran, Reformed, Methodist and United [churches] are joined with one another in worship, they have fellowship at the Lord’s Table, and their ministers exchange pulpits. The CPCE as a communion reconciled in Christ has lived from the outset in pulpit and table fellowship.”[22]

“The maintenance and fostering of a common worship life in liturgy and hymnody is part of table and pulpit fellowship. In the past few years, numerous such projects have been developed: the introduction of a Leuenberg Sunday, the work on liturgical material for shared services of worship, the development and introduction of the CPCE songbook Colours of Grace (2007), the interlinking of the liturgical work through the institution of a much-used internet portal on liturgy and through consultations on worship.”[23]

In the CPCE, church communion is to be experienced as a communion in doctrine:[24]

“Church communion is deepened by theological teaching and learning together. The Leuenberg Agreement commits the signatory churches to further theological work; in general, on the deepening, examination and constant updating of the common understanding of the Gospel in the light of the witness of Holy Scripture (cf. LA 38); and in particular, through doctrinal discussions or through theological work on the doctrinal differences ‘[…] that persist within the participating churches and between them without being grounds for division’ (LA 39).”[25]

“To a considerable extent, a path and profile for church communion have been shaped by doctrinal discussions. They determine the rhythm of work between the general assemblies. Their results, compiled by authorised project and working groups, are presented to the member churches for their comments prior to any resolution at the General Assembly. The remarks of member churches feed into the final shape of the text. In this way, a higher level of participation and a broad reception have been achieved.”[26]

“Past doctrinal discussions have considered the themes which in LA 39 were identified for further work: the relationship of the two kingdoms doctrine to the doctrine of the sovereignty of Jesus Christ (1975-1981), the doctrine of Baptism and Communion (1981-1987), Ministry and Ordination (1976-1987, 2006-2012, with the explicit inclusion of episcope), Law and Gospel (1994-2001), Scripture and Creed (2006-2012). In addition, studies have been produced whose composition has arisen from the life of the church communion, such as the ecclesiological study The Church of Jesus Christ (1987-1994), and the studies which built on it: Church and Israel (1994-2001), The Shape and Shaping of Protestant Churches in Europe (2001-2006) and Evangelising: Protestant Perspectives for the Churches in Europe (2001-2006). These and numerous other theological projects, such as The Christian Witness to Freedom (1987-1994), for example, make clear the importance of theological work for the deepening of living church fellowship.”[27]

In the CPCE, church communion is to be experienced as a communion expressed in growing formal structures:[28]

“Church communion is dependent on reliable forms of communication and organisation. In the 1990s, it became increasingly clear that with the institutional weakness of the Leuenberg Fellowship, which had been deliberately intended at first, problems had surfaced for which an appropriate solution had to be found. Beyond the doctrinal discussions, areas of work were to be opened up which would also make stronger institutional structures necessary. These should take into account the developing shape of the communion in worship, in doctrine and in witness and service.”[29]

“The goal of a ‘further development of the structural and juridical shape of the CPCE’ and the ‘raising of the transparency and efficiency of its decision-making’ called for a series of measures which were proposed by the 2006 General Assembly in Budapest (cf. Final Report ch. 4) and put into effect with the preparation and holding of the General Assembly in Florence (2012). Clearer regulations were introduced for sending and mandating delegates and for a more binding structure for the participation of the churches. In Budapest, a statute was adopted through which the communion was given the character of a separate juridical entity. The Executive Committee in 2006 became a Council, whose Presidium of three people represents the CPCE externally.”[30]

“Advisory groups were called into being, to support the Council and the Presidium with their specialised competence and prepare opinion papers on current problems: the expert group on ethics (from 2007) and the expert group on ecumenism (from 2009).

From 2007, members of the younger generation were more deeply involved in the work of the CPCE.”[31]

“From the beginning, the regional groups have seen themselves as having special responsibility for witness and service and have promoted the regional interlinking of the Leuenberg Church Fellowship in exemplary fashion. In this way, cross-border forums and consultations on theology, social ethics and diaconal work have emerged. These have proved themselves to be an important nucleus for the growing together and intensification of church communion in particular European regions.”[32]

“With the document Training for the Ordained Ministry in the Community of Protestant Churches in Europe (2012), the CPCE churches set out their common understanding of good theological training and developed a concept of training for churches, as well as university faculties and theological colleges, to use as guidelines, so as to make progress with the exchange of ministers in the CPCE — another way of deepening their togetherness and strengthening the church communion.”[33]

In the CPCE, church communion is to be experienced as a communion of witness and service in contemporary Europe:[34]

“The Agreement is an important statement of the unanimous testimony of the Gospel. From that grows the liberation of the churches and their common commitment to service. Service is regarded as ‘service of love … which focuses on human distress and seeks to remove the causes of that distress. The struggle for justice and peace in the world increasingly requires that the churches accept a common responsibility’ (cf. LA 36). Up to the fall of the Iron Curtain, the Leuenberg Church Fellowship, as it was then called, was experienced as a communion in which the opposed systems of a divided Europe could lose their significance of dividing people, and in which solidarity in the Gospel could be lived out across borders.”[35]

“In the course of the 1990s, the pan-European dimension and the task of becoming visible at a European level became increasingly significant. The new political and social fields of action which opened up following the surmounting of the division of Europe made Europe and European questions a central theme. The European Protestant Assembly in Budapest (1992) called on the Protestant churches in Europe to ‘fulfil together their responsibility for the future of Europe’ and in so doing drew attention particularly to the Leuenberg Church Fellowship. The demand of the General Assembly in Belfast (2001) to let ‘the voice of the Protestant Churches in Europe become more audible’ set the agenda. This demand has from then on governed the agenda of the Leuenberg Church Fellowship.”[36]

“Again and again in the past few years, the CPCE has expressed an opinion on developments in Europe and its current problems, with, for instance, the statement from the Presidium [entitled] The crisis ahead to the EU summit in 2011 in Brussels, the statement from the [General] Assembly in 2012 on the current situation in Europe with the acute problems caused by the crisis in the financial system, the economy and government debts, and in 2014 with a statement on the European elections. The CPCE churches consciously participate in the socio-ethical questions which preoccupy Europe, for example with guidance on end-of-life decisions and care for the dying [in] A time to live, and a time to die (2011).”[37] The CPCE recently published a guide on issues in reproductive medicine (2017).

Church communion and ecumenism[38]

“Ecumenical commitment is inseparable from church communion. In declaring and realising church communion amongst themselves, the churches signatory to the Agreement ‘do so as part of their responsibility to promote the ecumenical fellowship of all Christian churches. They regard such a fellowship of churches in the region of Europe as a contribution to this end’ (LA 46f.).”[39]

“In connection with the twentieth anniversary of the adoption of the Leuenberg Agreement, other Protestant churches were also invited to sign the Agreement. In 1993, the Unitas Fratrum in the continent of Europe and the Czechoslovak Hussite Church joined the Church Fellowship. Of the Lutheran churches of Scandinavia who had already been involved in the work from the beginning, the Agreement was signed in 1999 by the Church of Norway and in 2001 by the Evangelical Lutheran Church of Denmark. The Church of Norway particularly underlined the fact that [it was] led to this step by the ecclesiological statement in the study The Church of Jesus Christ. In 1997, the Methodist churches in Europe joined through a statement annexed to the Agreement.”[40]

“[On] other continents too, Lutheran and Reformed [churches] came to make declarations of church communion. They took this step [with express reference] to the Leuenberg Agreement. The Formula of Agreement and the Amman Declaration (see above §17), as statements of full mutual recognition, prove the significance of this model of unity beyond the European region. Previously, churches of the La Plata states in Latin America had signed the Leuenberg Agreement. In addition, the worldwide international Lutheran-Reformed dialogue refers expressly to the church communion originating with the Leuenberg Agreement. The first Budapest Report (1988) recommends all churches examine historic condemnations in the light of their significance today, to declare church communion in Word and Sacrament and to follow a common course of witness and service. The most recent report of this dialogue, Communion: On Being the Church (2014), deepens the common understanding of the Church. Here, too, the lines of connection with The Church of Jesus Christ should not be overlooked.”[41]

“In Europe as well as in North America and Australia, there have been in recent years statements of church fellowship with Anglican churches. The Meissen Agreement (1991) and the Reuilly Common Statement (2001) declare church fellowship between Lutheran, Reformed and United churches which have signed the Leuenberg Agreement, and, respectively, the Church of England and the Anglican churches of Britain and Ireland. The understanding of unity upon which these are based and the model of unity which arises from it correspond to the Leuenberg approach. Even though this does not result in a common office of bishop, the diverse ministries of the churches are mutually recognised as a consequence of the declared fellowship in Word and Sacrament. The dialogue between Lutherans and Anglicans resulted in 1994 in the Porvoo Agreement between the British Anglican churches and the Scandinavian and Baltic Lutheran churches, amongst them churches of the Leuenberg Church Fellowship. Although these, in distinction from the Leuenberg Agreement, took the step to a common exercise of the episcopal office and so to a more visible unity, here also the model of unity and its shaping is closely related to that which was realised in the Leuenberg Church Fellowship. Similar factors hold good for the Lutheran-Anglican statements which in other continents follow the Porvoo model, such as the statement Called to Common Mission between the Lutheran and Episcopal churches in the USA (1999), the Waterloo Statement between the corresponding churches in Canada (2001) and the Australian process A Common Ground.”[42]

“There have been clear rapprochements with other European churches that relate to the Reformation. The dialogue that began in 1993 with the European Baptist Federation led in 2005 to a conclusion which shows considerable steps forward in the understanding of Baptism and Church. In 2010, an agreement to cooperate was signed which provided for the extension of contacts made already and engagement in mutual work.”[43]

“The relationship with other Christian confessions has also been stimulated. With the study The Church of Jesus Christ, impetus was given to new ecumenical conversations. These are dedicated primarily to ecclesiology. From 2002 to 2008, a relevant dialogue with the Orthodox churches was conducted in the CEC. [This] led to the recommendation of agreements on the mutual recognition of Baptism. In 2013, official conversations got under way with representatives of the Roman Catholic Church on questions of the understanding of church and church communion. These developments show that the Community of Protestant Churches in Europe, based on the Leuenberg Agreement, is [today] perceived as an independent ecumenical partner.”[44]


“Over the past two decades, the concept of church communion, central to the Leuenberg Agreement, has received an increasing amount of attention. The interest in a deeper and more extensive clarification of what is being realised and experienced as church communion has conspicuously increased. The communion in which the member churches of the CPCE know themselves bound together and in which they perceive themselves as church inspires a growing sense of communion in the living out of church life and in witness and service in the world. In mutually recognising one another as church and declaring church fellowship with one another in the Leuenberg Agreement, the member churches of the CPCE have committed themselves to clear all that out of the way which might obscure the practical testimony to the unity of the church given in Christ that results from church communion. Behind the question about the forms of concrete development of church communion, a need to clarify and ascertain the understanding of unity emerges, which has been felt ever more clearly by the member churches of the CPCE on the way from Belfast (2001) to Budapest (2006) and then to Florence (2012).”[46]

“This gives rise to two challenges. One challenge comes from the CPCE member churches themselves. The Protestant churches in Europe have recognized that they must work together more closely if they wish their testimony to be heard in the public [sphere] of Europe. In the current situation of social and political transformation, the existing church communion between member churches of the CPCE cannot be restricted simply to its core, the worshipping community in Word and Sacrament, along with continuous doctrinal discussions. New fields of work need to be opened up and networks and organisational structures to be developed and improved. The other challenge arises from the wider ecumenical movement. Other churches ask again and again about the ecumenical meaning of church communion and how the member churches of the CPCE might shape it. They have the impression that the concept of church communion is only to a limited degree suitable as [an] ecumenical model, in that it models the diversity rather than the unity of the church, and so adds to the strengthening of the status quo.”[47]

“Both these challenges persuaded the CPCE Council and the 7th General Assembly in Florence (2012) to focus on the theme of church communion as [a] topic of a doctrinal discussion.”[48]

The history of the Leuenberg Church Fellowship, from 2003 on the Community of Protestant Churches in Europe, is a history of the steady growing together of over 100 member churches. Church communion has been experienced as communion in worship, as communion in doctrine, as communion expressed in growing formal structures, and thereby as a communion of witness and service in the Europe of today.

[1] Hereafter referred to as “LA”.

[2] I will refer primarily to the doctrinal discussion text “Church Communion”, 2016. This edition has been released by the CPCE Council for obtaining feedback from the churches. The final edition, incorporating the feedback of the member churches, will be presented to the 8th General Assembly 2018 in Basle.

[3] Cf. ch. 1.1 “Church communion in the perspective of the Leuenberg Agreement (1973)”, Church Communion, §4-7, 4-5.

[4] Church Communion, §4, 4.

[5] Church Communion, §5, 4.

[6] Church Communion, §6, 4.

[7] Church Communion, §7, 4-5.

[8] LA 10c.

[9] Cf. Commission for Faith and Order, The church: Towards a common vision, § 13.

[10] Cf. ch. 1.2, Church Communion, §12-17, 5-6.

[11] Church Communion, §12, 5.

[12] Church Communion, §13, 5.

[13] Church Communion, §14, 6.

[14] Church Communion, §15, 6.

[15] Church Communion, §16, 6.

[16] Church Communion, §17, 6.

[17] Cf. ch. 1.1 “Church communion in the perspective of the Leuenberg Agreement (1973)”, Church communion, §8-11, 5.

[18] Church communion, §8, 5.

[19] Church Communion, §9, 5.

[20] Church Communion, §11, 5.

[21] Cf. ch. 1.3.1, Church Communion, §19-20, 7.

[22] Church Communion, §19, 7.

[23] Church Communion, §20, 7.

[24] Cf. ch. 1.3.2, Church Communion, §21-23, 7-8.

[25] Church Communion, §21, 7.

[26] Church Communion, §22, 7.

[27] Church Communion, §23, 8.

[28] Cf. ch. 1.3.3, Church Communion, §24-28, 8-9.

[29] Church Communion, §24, 8.

[30] Church Communion, §25, 8.

[31] Church Communion, §26, 8-9.

[32] Church Communion, §27, 9.

[33] Church Communion, §28, 9.

[34] Cf. ch. 1.3.4, Church Communion, §29-31, 9-10.

[35] Church Communion, §29, 9.

[36] Church Communion, §30, 9-10.

[37] Church Communion, §31, 10.

[38] Cf. ch. 1.4, Church Communion, §33-38, 10-12.

[39] Church Communion, §33, 10.

[40] Church Communion, §34, 10-11.

[41] Church Communion, §35, 11.

[42] Church Communion, §36, 11-12.

[43] Church Communion, §37, 12.

[44] Church Communion, §38, 12.

[45] Cf. About this text, Church Communion, §1-3, 3.

[46] Church Communion, §1, 3.

[47] Church Communion, §2, 3.

[48] Church Communion, §3, 3.

Erindi dr. Margot Käßmann á Skálholtshátíð 2017

Kristján Valur @ 19.29 27/9

Dr.Margot Käßmann

Siðbreyting sem áskorun

Erindi á Skálholtshátíð, 23. Juli 2017

1. Frelsun til alþjóðlegs  og samkirkjulegs samhengis.

Í sögulegu samhengi er augljóst hversu þjóðernissinnuð afmæli siðbótarinnar  voru á fyrri öldum. Það gildir í sérstaklega ríkum mæli  fyrir Þýskaland. 1817 til dæmis var hátíðin haldin sem trúarleg-þjóðernisleg hátíð, í minningu þjóðaorustunnar við Leipzig 1813.[1] Lúther varð að þýskri þjóðhetju. Það er þó alveg ljóst að  sjálfur var Lúther ekki þjóðernissinni. Þýskaland var á tímum hans ekki ein þjóð, og hugmyndafræði þjóðernishyggjunnar kom ekki fram fyrr en miklu síðar.  En sagan hefur engu að síður innlimað hann í þjóðernishyggjuna Að þessu leyti er ljóst: Siðbreytingarafmæli voru alltaf spegilll samtíma síns.

2017 hafa orðið þrjár grundvallarbreytingar sem ég vil draga fram hér í upphafi.

-       Við höfum yfirunnið hið þrönga sjónarhorn þjóðernisyggjunnar. Lúterskir í Þýskalandi líta á sjálfa sig í dag með þeim hætti sem  evangelíski guðfræðingurinn Ernst Lange hefur skilgreint  sem  ,, Umdæmi innan kristninnar í heiminum“.  Við höfum sem lúterskar kirkjur í heild í dag víðan sjóndeildarhring vegna tengslanna við kirkjur í Evrópu og um allan heim, en einnig vegna kristinna karla og kvenna frá öllum löndum  heimsins sem hafa sest að í löndum okkar og að hluta til auðgað líf okkar eigin safnaða, eða koma sínum áherslum á framfæri í nýjum eigin söfnuðum. Að vera kristinn byggir enga múra eftir þjóðerni. Við lítum svo á að við séum systkin í fjölskyldu Guðs barna um allan heim.

-       2017 uppskerum við ávexti hinnar samkirkjulegu hreyfingar!  Hátiðahöld okkar eru ekki lengur undir and-kaþólskum formerkjum því að við höfum,- í heimi sem er í auknum mæli afhelgaður -  skilið að það er fleira sem tengir okkur saman en það sem aðskilur okkur. Við skilgreinum okkur ekki með  aðgreiningu frá reformertum og þeim sem eiga upphaf sitt í endurskírendahreyfingunni, heldur lifum okkar lútersku sjálfsvitund í víðum samkirkjulegum sjóndeildarhring. Kaspar kardináli sagði meira að segja í Wittenberg fyrir mánuði síðan að siðbótarafmælið 2017 væri samkirkjulegur náðartími. (Kairos)

-       Það er samstaða ekki aðeins yfir þjóðernislega og trúfélagslega múra, heldur einnig múra trúarbragðanna. Við höfum yfirunnið hina neikvæðu afstöðu Luthers til gyðinganna. (Antijudaismus). Kirkjuþing Evangelisku kirknanna í Þýskalandi (EKD) tók í nóvember 2015 afstöðu gegn ritum Lúthers um gyðingana. Það sýnir að við höfum mjög mikið lært. Og í dag spyrjum við hvernig við getum átt uppbyggilegt samtal við múslima. Það er að öllum líklindum hið miðlæga siðbreytingarverkefni á okkar dögum.

2. Europa reformata

Þessi víði sjóndeildarhringur var ekki til staðar frá upphafi undirbúningsins fyrir afmælisárið 2017. Svissneska evangeliska kirknasamfélagið (SEK) spurði til dæmis þeirrar spurningar hvort það yrði yfirleitt pláss fyrir siðbreytinguna í efra hluta [2] Þýskalands innan þess atburðar sem miðaði  sig við Wittenberg. Þegar ég heimsótti Kirkjuþingið í Zürich 2012 var að því spurt hvort lútherskir ætluðu aftur að niðurlægja  Calvín og hafa hann  í forrétt en Zwingli í eftirrétt. Luther væri alltaf í aðalrétt!  Þessi spenna var leyst af SEK og EKD á viturlegan hátt. Árið 2013 var haldið alþjóðlegt þing í Zürich í tilefni siðbreytingarafmælisins þar sem bæði kirknasamböndin buðu til þings sínum samstarfskirkjum frá öllum heimshornum.
Fyrir mig var þetta ,,Durchbruch“ [3]. Það varð alveg ljóst að 1517 er táknrænt ár sem við getum notað í sameiningu til að minnast siðbreytingarinnar og um leið til spyrja hvar endurnýjunar og  siðbreytingar (siðbótar) sé þörf í kirkjum okkar og samfélögum. Og, já, það verður ekki framhjá Marteini Lúther gengið sem persónulegu tákni siðbreytingarinnar.
En siðbreyting er víðtækt verkefni sem spannar  marga áratugi og margt fólk ber ábyrgð á og mótar.

Einn af siðbreytingarmönnunum var Jan Hus. Fyrstu helgi í júlí 2015 var hans minnst í Prag með mikilli hátíð í gamla miðbænum, með tónlist, fyrirlestrum og alþjóðlegri þátttöku. Borgin Konstanz minntist atburðanna á kirkjuþinginu 1414-1418. Hus, Wycliff og Hieronimus – einnig sú hreyfing rúmlega hundrað árum áður en Luther birti sínar 95 tesur, er hluti siðbreytingarhreyfingarinnar.

Hinn 31.október 2015 hófst síðasta Temaár Lutherdekade[4] í Strassburg með sjónvarpsguðsþjónustu og móttöku í Evrópuþinginu. Það var mjög mikilvægt tákn.Yfirskrift guðsþjónustunnar var 9. vers 16. kafla  Postulasögunnar. Páll er kallaður til Makedóníu.: Kom yfir til Makedóníu og hjálpa okkur. Í þessari guðsþjónustu las stúlka guðspjallið sem misst hafði báða foreldra sína meðan hún var á flótta. Eina fyrirbæn bað Afríkubúi sem býr á götunni í Strassburg. Í kórnum söng ung kona einsöng sem með hjálp kirkjunnar og sinnar stórkostlegu raddar eignaðist jákvæða sýn á lífið.  Evangelisku kirkjurnar í Frakklandi hafa kröftuglega lagt  áherslu á  að nota siðbreytingarafmælið til víkka út hina of oft þröngu guðfræðilegu eða evrópumiðlægu umræðu.

Margar evrópskar siðbreytingarkirkjur hafa lagt upp í nýja vegferð. Sænska lútherska kirkjan var í október 2016 gestgjafi á hátíð í tilefni af stofnun Lutherska heimssambandsins sem fór fram þar árið 1947. Nú tilheyra LWB 145 kirkjur með fulla aðild í 98 löndum heimsins og þeim tilheyra rúmlega 74 milljónir kristinna kvenna og karla. Þess vegna hitti Franziskus páfi ekki aðeins sænska erkibiskupinn Antje Jackélen þegar hann kom til Lundar heldur einnig Martin Junge, aðalritara Lutherska heimssambandsins, sem kemur frá Brasilíu, og þá verandi forseta LWB Munib Younan, biskup Evangelisk lúthersku kirkjunnar í Jórdaniu og í Landinu helga. Það var gott tákn um hið alþjóðlega samhengi sem lútherskar kirkjur búa við.

Meðan Lutherska heimssambandið hélt heimsþing sitt í Namibíu, til að sýna að siðbreytingin sem kom frá Wittenberg fann leiðir út um allan heim, þingaði allsherjarþing Heimssambands reformertu kirknanna, sem telur 225 kirkjur með fulla aðild, í Leipzig 29.júní – 7.júlí og kom einnig saman í Wittenberg til að leita þar eftir sínum eigin rótum. Á þessu þingi tóku reformertu kirkjurnar undir  hina  sameiginlegu yfirlýsingu um réttlætingingarkenninguna (réttlæting  af trú) frá árinu 1999.[5]

Samtöl og fyrirlestrar á Englandi sýna að fjölmargir innan Anglikönsku kirkjunnar telja að þar hafi verið ,,systur siðbreyting“ eða siðbreyting af öðrum toga. Hinn 31.október verður mikil hátíðarguðsþjónusta í Westminster Abbey. Á Írlandi hefur litla lutherska kirkjan í Dublin mikla þýðingu vegna þess að hún vekur engum ótta um að ætla að ná völdum, og getur því áreynslulaust boðið   til samkirkjulegs samtals.

Þegar ég hef verið boðin í heimsókn til kirkna í Póllandi og Kalingrad, á Spáni og í Rúmeníu, í Brussel og Amsterdam hef ég upplifað hve mjög þessar sumpart agnarsmáu kirkjur sækja sér sjálfsöryggi frá hinni evangelisku sjálfsmynd.

Við erum í dag sem lutherskar kirkjur hluti hins alþjóðavædda heims en siðbreytingin var og er evrópskur atburður. Í ritinu Europa Reformata[6] er á fallegan máta dregið saman hið mikla ríkidæmi evrópskrar siðbreytingarsögu. Eða vissuð þið að Jeanne d´Albret fursti, innleiddi með tilskipun frá Nérac í Frakklandi 1561, kirkjur sem notaðar eru af mótmælendum og kaþólikkum á sama tíma?[7] Eða að Dr. Egido, dómherra í Sevilla, sem gerði tillögu um að Karl V. yrði biskup í Tortosa biskupsdæmi, var 1550 ákærður fyrir lúthersku, þ.e. fyrir hina þýsku villutrú?[8] Eða að Patrick Hamilton sem stundaði nám í Marburg og flutti kenningar Luthers á Skotlandi var brenndur á báli 1528 eftir sýndarréttarhöld?[9]

Við sendum þess vegna  2.nóvember 2016  sérstakan Siðbótartrukk í ferðalag. Undir yfirskriftinni:   evrópsk stöðvaleið – sögur á ferðalagi voru 67 staðir í Þýskalandi og Evrópu heimsóttir, þar sem saga þeirra tengd siðbreytingunni var sögð í bílnum. Og spurt var hvar breytinga og siðbótar væri þörf í kirkjum þeirra og samfélagi.  Það er gott fyrirkomulag, finnst mér: Við heimsækjum hvert annað í Evrópu og segjum sögu okkar og áform okkar til breytinga. Og sérstaklega unga fólkið í kirkjum okkar stýrir því. Þannig verður til framtíðarskipulag kirkju sem teygir sig yfir múra og mæri.

3. Minnst 500 ára  siðbreytingar víða um heim

Á ferðum mínum til Bandaríkja Norður-Ameríku hef ég upplifað hve sundrung kirkna siðbreytingarinnar er þungur baggi. Það er líkast til stærsti veikleiki siðbreytingarhreyfingarinnar: að stofna nýja kirkju þegar upp kemur ágreiningur við þá gömlu. Hvernig gætu, í það minnsta lútherskar kirkjur, fundið leið að nýju samfélagi og einingu um kvöldmáltíðina? Er ágreiningurinn um samkynhneigð í raun og veru af guðfræðilegum rótum, eða eru ekki-guðfræðilegir kraftar með í leiknum? Og hversu mikið telja baptistar og hvítasunnuhreytingin sig vera hluti af kirkjum siðbreytingarinnar?

Á  Indlandi reyna lútherskar kirkjur að setja menntun á oddinn. Einmitt möguleiki stúlkna til að fá aðgang að menntun er og verður þar sérstök áskorun. Í Guatemala verður á þessu ári reist minnismerki um siðbreytinguna á Berlinartorgi. Þær lúthersku kirkjur sem hraðast vaxa eru í Ethiopiu og Tansaníu!

Þetta eru allt dæmi sem sýna: Afmælisárið er haldið hátíðlegt um allan heim. Fyrrverandi aðalritari Alkirkjuráðsins í Genf, Konrad Raiser, hefur í bókarkafla [10] á mjög áhrifamikinn hátt sett fram staðreyndir um það hvernig vægi færist til í heiminum.

,,Á meðan nálægt 80% allrar kristninnar var í Evrópu og Norður Ameríku árið 1900, hefur þessi hlutdeild meira en helmingast og er komin niður í 32.6%. [11] Þetta setur siðbreytingarafmælið í nýtt heimsljós. Við verðum vör við það á þessu ári hvernig áhrif siðbreytingarinnar ná um allan heim.

Og einnig temu guðfræðinnar eru rökrædd á nýjan hátt í nýju samhengi. Þannig varð spurningin um réttlætingu af trú skyndilega spurning dagsins í Singapúr, þessum stað sem er algjörlega upptekinn af peningum og að ná  árangri. Kona sem er prófessor þar sagði að hún hefði fundi hið fullkomna frelsi í því þegar hún gerði sér grein fyrir því að hún gæti fundið tilgang í lífinu án þess að vera fullkomin. Í Bangkok sagði annar prófessor að hann öfundaði siðbreytingarkirkjurnar af því að geta sífellt endurnýjað sitt tungutak. Í Búddismanum væri því sem næst ómögulegt. Þar væri haldið fast við hið gamla tungutak sem væri ungu fólki framandi og héldi því frá.

Og í lútherska háskólanum í Hongkong var rætt um birtingarmyndir mannsins. Að manneskja sé ekki bara alveg góð eða alveg vond, heldur gæti verið simul justus et peccator  (réttlætt og syndug í senn). Sú hugsun vakti undrun margra.  Á Indlandi og í Bangladesh vilja innfæddir kirkjuráðsmenn vekja athygli á minnihlutahlutskipti sínu með stórum opinberum atburðum. Frelsi sem felst í spurningunum um trú og samvisku er í hæsta máta það sem nú brennur á fólki í mörgum samfélögum.

Og þar að auki: Hvatning siðbreytingarinnar til menntunar sem beint er að hverjum kristnum einstaklingi, konum sem körlum, að hugsa sjálfstætt, að spyrja, að byggja upp sína eigin trú, það eru kröfur í heimi sem stendur frammi fyrir  nýrri bókstafshyggju. Bókstafshyggjan segir: Trúðu eða deyðu. Trú siðbreytingarinnar segir: Hugsaðu sjálfstætt. Samviska þín og trú þín hafa til viðmiðunar skynsemina og Heilaga Ritningu. Ekkert annað.

Á málþingi um áhrif siðbreytingarinnar í Mið- Austurlöndum, í Beirút var eftirtektarvert að sagt var: Við leitum ekki kristinna afkima, heldur er það sem við viljum læra þetta: við viljum að hinir hófsömu kraftar í öllum trúarbrögðum styrkist í (afhelguðu) trúarbragðahlutlausu ríki. Kennig Luthers um ríkin tvö lifnaði að nýju í samtalinu.

Á alþjóðlegu málþingi í Atlanta gaf spænski guðfræðingurinn Alberto García innsýn í bók sína „Wittenberg meets the World“, [12]og sagði frá því hvað kenning Luthers um náðina eina merkti andspænis erfiðu aðstæðum suðuramerískra innflytjenda í Norður Ameríku.

Í stuttu máli: Siðbreytingin aldrei fyrr í svo alþjóðlegu samhengi !

Meðan Heimssýningin:  Reformation, undir yfirskriftinni ,,Hlið frelsissins“ stendur í 16 vikur fram í september í Wittenberg mun það sjást greinilega! Fyrir mig er þessi sýning sjálft hjartað í siðbreytingarsumrinu 2017. Fólk getur komið og á einum degi upplifað, tjáð sig um og hugsað upp á nýtt hvað siðbreyting merkir fyrir okkur í dag, með tilliti til andlegs lífs og alþjóðavæðingar, eða með tillti til samkirkjulegs starfs og samtals trúarbragðanna um réttlæti, frið, samkirkjumál eða sköpunina. Þarna eru einnig temavikur, þar sem fólki er boðið á sérstökum dögum til sérstakra tema: Evropa eða friður, Samkirkjulegt starf eða sköpunarverkið.  Alþjóðleg er sýningin annarsvegar af því að fólk kemur saman frá öllum heimshornum og kirkjur frá öllum heiminum eru til staðar og hinsvegar af því að siðbreyting tekur mið af sjóndeildarhring alls heimsins og hugsar fram á veg.

Því vona ég að við getum sagt um síðir: Hér má uppgötva að nýju litlar plöntur hins nýja upphafs! Þá hefur sýnt sig að við áttum að starfa í samræmi við siðbreytinguna. Þar var fyrstu tengingum komið á sem gáfu fyrirheit um breytingum. Hinn fyrsti nóvember verður þessvegna engin endastöð, heldur tákn um nýtt upphaf. Þannig viljum við hafa siðbreytandi áhrif á 21. öld!

4. Guðfræðilegur grundvöllur.

Hin evangelisku, hvort sem þau eru lútersk, reformert eða fríkirkjuleg, standa alltaf frammi fyrir þeirri spurningu, hver þeirra evangeliski prófíll sé. Hvernig getum við á ábyrgan hátt staðið reikningsskil á trú okkar, og von okkar? Og þá vaknar spurningin um samstarf kirkjudeildanna. Ætlum við að halda upp á klofninginn, eða sögu um viðbótar frelsi. Er aðskilnaður 16. aldar í raun og veru relevant. Hvað er þá evangeliskur prófíll?

Reikningsskil andspænis voninni var miðlæg áhersla Marteins Luther. Hann eignaðist stórkostlegt frelsi  innra með sér þegar honum varð ljóst að hvorki páfinn né keisarinn, hvorki syndir né lögmál, gæti skilið hann frá Guði.  Guð er hér. Guð hefur þegar rétt út hönd sína. Þennan guðsskilning gaf Biblían honum. Þess vegna er það að sola scriptura, ritningin ein, hefur svo miðlæga merkingu hjá öllum mótmælendum. Áhersla Lúthers er að taka ekki við trú sem stýrt er af  trúarkenningum og siðvenjum   heldur  að fólkið verði sjálft myndugt í trú sinni.

Sola fide – Trúin ein, aðeins fyrir trú.: Líf mitt finnur enga merkingu ef ég reyni að standast kröfur mælistiku þessa heims. Heldur að ég þigg það að gjöf, og merkingu þess hef ég meðtekið. Orðað á tungu hagfræðinnar:  Lífsreikningur okkar er í svörtum tölum, af því að Guð hefur lagt inn á reikninginn. Og ekkert sem við eigum eða gerum getur sett okkur í rauðar tölur, – skulda megin.

Kristur einn. Ákvörðun lífs míns er hjá honum. Kristur er mælistikan. Enginn Führer, ekkert ímyndað þúsund ára ríki, engin hugmyndafræði getur komið í staðinn fyrir hann. Þegar ég horfi á krossinn finn ég staðarákvörðun eigin lífs.
Stærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir er þessi: Hvernig yfirfærum við þessa guðfræðilegu grundvallarsannfæringu inn í hið sívaxandi afhelgaða umhverfi Evrópu?  Þar getur málsnilldargáfa Marteins Luther hjálpað og gefið innblástur; hann sem ekki aðeins þýddi texta heldur færði þá milli málheima svo að venjulegur maður á götunni, konan í eldhúsinu og sérhvert barn skildi hvað hann var að segja.

5. Pólitískar áskoranir.

Við lifum á tímum þar sem boðuð er útilokun og einangrun í stað heimsopnunar, innmúrun í stað múraopnunar. Það nær frá Trumps „America first“, yfir synjun Victors Urban í Ungverjalandi að taka á móti flóttamönnum allt til þjóðernishyggjuáherslna  Marianne le Pen. Nú þurfum við að yfirvinna  lúterska yfirvaldshugsun og veita ríki og samfélagi heiðarlega gagnrýni. Í Þýskalandi er oft sagt að kirkjan eigi ekki að blanda sér í pólitísk málefni, því að með því sé hún á þeirri leið að afhelga sjálfa sig. Þetta tel ég vera ranga skilgreiningu. Okkur lúthersku fólki þykir vænt um guðsþjónustur okkar og lítúrgíu, við syngjum gjarna og berum virðingu fyrir  helgisiðunum. En í öllu stendur Biblían í miðju.

Tvö dæmi. Í Mattheusarguðspjalli segir Jesús í kaflanum um hinn síðsta dóm yfir heiminum (Matt.25.35,36) ,, Ég var framandi ( gestur)  og þið hýstuð mig…
Í hinum framandi gesti, í neyð, á flótta undan stríði og örbirgð í Afríku sem kemur til okkar, mætum við Jesú Kristi!. Flóttamenn eru sendiherrar hörmunganna í heiminum öllum og standa við dyrnar hjá okkur. Þá getum við ekki, eins og mörg okkar þó gera, fundið afsökun í því að náungi okkar sé eingöngu sá sem stendur okkur næst. Nei, miskunnsami samverjinn, er einmitt alls ekki einn af okkar þjóðerni, ekki trúbróðir, og er ekki á nokkurn hátt okkur næstur í þeirri merkingu. En einmitt hann velur Jesús sem besta dæmið  fyrir náungakærleika. Við erum sem lútherskar kirkjur í Evrópu krafin um það af Biblíunni  sjálfri að axla ábyrgð gagnvart þeim sem til okkar leita og eru á flótta. Það merkir líka samstöðu með Ítalíu og Grikklandi sem bera þyngstu byrðarnar, af því að flestir koma fyrst í þeirra land. Schengen samkomulagið er alltof einföld afsökun. Og þó að Ísland, sem ég sé því miður að ekki tilheyrir Evrópusambandinu, þá leysir það ekki landið eða kirkjuna frá þeirri skyldu að leggja fram aðstoð sína.

Í öðru lagi. Í Fjallræðunni segir svo: Sælir eru friðflytjendur. (Matt. 5.9) Frammi fyrir gífurlegu hernaðarbrölti samtímans getum við ekki horft framhjá því í köldu hlutleysi.

Það er þá einmitt   ,,hið eiginlega“, nefnilega ritningarorð, sem vísar okkur á góðri lúthersku beint til okkar ábyrgðar í heiminum.  Ef kirkja siðbreytingarinnar vill vaxa og þroskast þá verður hún líka að þora að spyrja sig hvort stuðningur við stríð, eins og Ágsborgarjátningin leggur til, og höfnun friðarsamtaka, á tímum gjöreyðingarvopna og hernaðaruppbyggingar sé verjandi. Hér gildir að þora að glíma við andstæð sjónarmið.

Mér fellur það auðvitað vel að enginn her skuli vera á Íslandi. En varðandi spurningar um réttlæti, frið og varðveislu sköpunarinnar getið þið blandað ykkur í samtalið, sérstaklega í samtökum lútherskra kirkna um allan heim.

6. Umburðarlyndi

Það er enginn spurning að siðbótar /siðbreytingarmennirnir voru ekki unburðarlyndir, og það voru ekki heldur þau kirkjulegu yfirvöld sem þeir glímdu við. Á eftir guðfræðilegum deilum fylgdu ofbeldisaðgerðir þar sem spurningin um það hver valdið hefði skiptu miklu. Sagnfræðingurinn Heinz Schilling vill samt meina í Ævisögu Luthers frá 2012 að siðbótarfrömuðurinn hafi: ,,hvorki á hinum fyrstu átakaárum siðbreytingarinnar né síðar að barist yrði fyrir fagnaðarerindinu með ofbeldi og drápum“.[13] Og hann dregur skýrt fram að þó að  Luther væri umburðarlyndi í skilningi nútímans framandi, hafi hann alltaf barist fyrir því   … að trúin væri innri og andlegur veruleiki og óháður íhlutun jarðneskra valdhafa“.[14]

Það er sem sagt ríkur guðfræðilegur og refomatoriskur grundvöllur hins trúarlega umburðarlyndis. Það var einmitt trúfrelsi og samviskufrelsi sem leiddi Luther til þess að standa fast á sannfæringu sinni sem lagði grunninn að því að tryggja einnig öðrum sama frelsi. Ef sérhver manneskja er sköpun Guðs, sköpuð í Guðs mynd, þá ber að virða sérhverja manneskju í sannfæringu sinni svo lengi sem hún ekki stígur yfir mærin sem eiga að tryggja  virðingu fyrir skoðun annarra.  Ef það er meiningin að deila ekki ,, með valdi og dauða“ verður að leita leiða til samtals án valdbeitingar. Að mati siðbreytingarmannsins Philip Melanchtons var friðaruppeldi hluti af skilningi siðbreytingarinnar á menntun.

Í dag verður þetta að vísa veginn!. Á tímum íslamfóbíunnar verðum við að standa vörð um trúfrelsið sem við á sínum tíma urðum að berjast svo hart fyrir. Hvað merkir þar hugtakið umburðarlyndi? Það merkir ekki afskiptaleysi samkvæmt mottóinu: Sérhver maður á að verða sáluhólpinn að sínum hætti!

-       Umburðarlyndi merkir áhuga fyrir öðrum, fyrir andstæðingum, fyrir annarri trú eða engri trú, fyrir annarri pólitískri eða siðferðilegri skoðun. Til þess þarf stefnumót og tíma fyri samtal, og vilja til að hlusta.

-       Það snýst um að halda ágreiningi til hliðar vegna hins friðsamlega samlífs. Til þess er nauðsynlegt að bera virðingu fyrir afstöðu hinna, og líka þegar mér reynist það þungbært.

-       En umburðarlyndi er ekki takmarkaleysi. Ekta umburðarlyndi mun finna mæri óþolinmæðinnar og leggja allt kapp á að halda réttar reglur.

-       Virðingu tilheyrir að taka tillit til og virða sjálfstæði annarra. Þegar það er óvirt með kynþáttafordómum, kynferði, niðurlægingu, ofbeldi, eða hótunum, hafa mörk umburðarlyndisins verið vanvirt.

Eða eins og kirkjuréttafræðingurinn Michael Heinig í Göttingen setti það fram:

,, Umburðarlyndi í evangelisku samhengi merkir ekki að horfa framhjá mismuninum  milli trúfélaga, trúarbragða  og lífsskoðana eða hafna þeim.  En umburðarlyndið hefur mótandi áhrif á það hvernig við mætum mismuninum… „

Það merkir að umburðarlyndi er ekki stöðnun, heldur kraftmikill gjörningur á báða vegu. Það snýst ekki um kjarkleysi eða ótta við andstæðar skoðanir, heldur um stríðandi umburðarlyndi, sem hvetur til að standa fast á sínu, en er fært um samtal, og já, er opin fyrir þvi að læra nýtt og víkka sjóndeildarhringinn. Í fyrra bréfi Páls til safnaðarins í Þessaloniku segir: Prófið allt,  haldið því sem gott er!  (1.Þess.5.21)

7. Siðbreytingin er orðin alþjóðleg.

Sú skilgreining  aðalritara Lutherska heimssambandsins, Martin Junge wirðist mér vera frábær lýsing þróunarinnar undanfarna áratugi.

Hugsun siðbreytingarinnar gerir fólk myndugt til sjálfsábyrgðar. Já, jafnvel svo myndugt að það kýs að lifa án trúarbragða.

Við verðum á þessu ári að mæta kröfum og áskorunum þjóðernishyggju og bókstafshyggju.  Samtal trúarbragðanna er þar lykilatriði ef við viljum leggja eitthvað af  mörkum til friðar.  Við verðum að bregðast við spurningunni um það hvernig við mætum kristnum trúarhreyfingar sem ekki vilja vera hluti hinna hefðbundnu trúfélaga.

Aftur og aftur er því lýst yfir að kirkjan megi ekki vera pólitísk. En hvaða merkingu hefur það þegar bæði Biblían og trúararfur siðbótarinnar senda okkur inn í heiminn miðjan? Siðbreytingarmennirnir lögðu áherslu á að: Lifandi kristindómur felst ekki í því að draga sig í hlé inn í klaustur og einlífi, heldur að vera í miðjum andstæðum heimsins og í ábyrgðinni frammi fyrir Guði.  Konrad Reiser skrifar:[15] ,,Samkirkjuleg umræða hefur á umliðnum meir en þrjátíu árum með virkri þátttöku kirkna siðbreytingarinnar dregið fram í dagsljósið  að ósamræmið í reynslu hin eina heims, er birtingarmynd alþjóðlegrar menningar  eigna-einstaklingshyggju, takmarkalausrar samkeppni, eyðileggingar hins nátturulega grundvallar lífsins að yfirlögðu ráði, og árekstra vegna andstæðra skoðana þar sem beitt er ofbeldi.

Ef siðbreytingin á heimkynni sitt í  þessum heimi verður hún að leggja spurningarsem varða þessi atriði á borðið. Þetta snýst ekki um einhverskonar Lútherpartý  heldur um alvöruna í kröfum og áskorunum okkar tíma.

Að lokum

Leyfið mér að draga saman. Siðbreytingin færði kirkjuna til baka á grundvöll sinn, og gaf fólki frelsi til að hugsa sjálfstætt, líka í trúarefnum, og hún setti Krist og Biblíuna aftur í miðju. Og kirkjur siðbreytingarinnar geta lært og tileinkað sér nýtt. Við fögnum 2017 ekki gegn kaþólikkum heldur undir samkirkjulegu sjónarhorni. Andstaða Luthers gegn gyðingum er yfirunnin. Siðbreyting er ekki atburður einnnar þjóðar heldur atburður sem við deilum með trúsystkinum frá öllum þjóðum. Við erum hluti samfélagsins því að Lúther sá að trúin er varðveitt í heiminum. Þess vegna þurfm við að læra umburðarlyndi sem viðurkennir frelsi trúar og samvisku, en þekkir mæri og mörk umburðarlyndisins sem liggja í frelsi annarra.

Og er það ekki sannarlega ástæða til að halda hátíð ! Ég þakka áheyrnina.

[1] Rússland, Prússland, Austurríki og Svíþjóð börðust gegn herjum Napoleons Bonaparte og höfðu sigur.

[2] Hér er vísað til þess þegar talað er um efra, mið, og neðra Þýskaland. Efra, eða Oberdeutschland miðast við línu sunnan við Main og nær inn í Elsass, þýskumælandi Sviss og hluta Austurríkis

[3] Durchbruch er orð sem í raun merkir hið sama og þegar síðasta haftið rofnar í jarðgöngum.

[4] Orðið Lutherdekade vísar til tíu ára áætlunar kirkjunnar í Þýskalandi EKD til að minnast siðbreytingarinnar 2008-2018.

[5] The Joint Declaration on the Doctrine of Justification 1999.

[6] Europa reformata. Reformationsstädte Europas und ihre Reformatoren, Leipzig 2016.

[7] Vgl. sama rit bls. 59f.

[8] Vgl. sama rit bls 369f.

[9] Vgl. sama rit bls. 115f.

[10] Konrad Raiser, 500 Jahre Reformation weltweit, Bielefeld 2016.

[11] Sama rit bls   154.

[12] Alberto L. García & John A. Nunes, Wittenberg meets the World. Reimagining the Reformation at the Margins, Grand Rapids 2017.

[13] Schilling bls. 209.

[14] Sama rit. bls 627.

[15] Raiser, aaO., S. 221.


Kristján Valur @ 20.45 3/2

2.febrúar er kyndilmessa.

Messað var í Skólholtsdómkirkju kl sex síðdegis.

Bóas Gunnarsson

Kristján Valur @ 18.58 24/5

Bóas Gunnarsson var borinn til grafar hinn 22.maí árið 2015.  Hér eru minningarorðin bæði vegna þeirra sem vildu gjarnan lesa þau og einnig og sérstaklega vegna þeirra sem heyrðu ekki hvað ég sagði. Áfram…

Predikun á nýársdag 2014

Kristján Valur @ 20.42 1/1

Í dag sá ég um messu í Langholtskirkju í Reykjavík. Þaðan á ég margar góðar minningar einkum frá þeim sex árum sem ég var félagi í kórnum. Þau ár eru langt að baki. 1968 – 1974. Í dag voru  hjón til kirkju sem líka voru þar sérhvern sunnudag á sínum tíma. Jóhann og Laufey. Þau tilheyra hinum trúföstu. Ekkert haggar þeim eða trúfesti þeirra.    Hér fylgir predikun dagsins. Áfram…

Nýársdagur 2014

Kristján Valur @ 20.23 1/1

Þessi annáll hefur lengi legið óhreyfður. Það er miður. Þess vegna hef ég ákveðið að láta hann ekki sofa jafnlengi og verið hefur. Þeim sem sem lesa óska ég gleðilegs nýárs. Megi árið verða ykkur öllum farsælt bæði til líkama og sálar. Kærar þakkir fyrir hin liðnu ár.

Ásdís Sigfúsdóttir. Minningarorð

Kristján Valur @ 22.02 30/5

Ásdís Sigfúsdóttir f. 27.nóvember 1919. d. 20.maí 2012. Útför frá Langholtskirkju miðvikudaginn 30.maí. Áfram…

Guðrún Ólafsdóttir Minningarorð

Kristján Valur @ 21.30 15/3

Í dag var Guðrún Ólafsdóttir á Efra Lóni á Langanesi borin til moldar. Hún var komin yfir nírætt, en hún geymdi samt í sér alla tíð einhvern dularfullan æskubjarma. Hún var listamaður. Ég þjónaði Sauðanesi í forföllum 1975-1977. Hún var organistinn minn. Organistar eru oftast nánustu samstarfsmenn prestanna. Við Guðrún messuðum aldrei saman eftir að ég fór frá Raufarhöfn 1977. Samt var hún alltaf organistinn minn. Áfram…

Viðbætur við svör við spurningum

Kristján Valur @ 21.56 12/2

Í svörum mínum við spurningum Guðmundar Pálssonar læknis hér að neðan tókst mér að rugla röð spurninga, týna einni spurningu og sleppa því tvisvar að nefna mikilvæga aðkomu kirkjuþings sem fer að sjálfsögðu með æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar. Allt er þetta mjög bagalegt og bið ég góðfúsan lesara að virða mér til vorkunnar, þó afsökun hafi ég enga. En nú er sem sagt röðin rétt, öllum spurningum  svarað og vonandi engu gleymt. Hinsvegar má gjarna spyrja nánar um einstök atriði þegar lesarinn telur svörin ófullnægjandi.

Opnuð heimasíða

Kristján Valur @ 22.21 8/2

Ég byrjaði að skrifa hér á annálinn í júni 2002. Nú hafa orðið þau vatnaskil í blogglífi mínu til tæplega  tíu ára, að ég hef opnað sjálfstæða vefsíðu sem finna má á þessari slóð. Vettvangur annálsins verður því hvíldur um sinn.

Spurningar Guðmundar Pálssonar vegna biskupskjörs

Kristján Valur @ 23.40 7/2

Guðmundur Pálsson hefur beint þrjátíu og þrem spurningum til okkar sem höfum gefið kost á okkur í kjöri til biskups Íslands. Hér eru mín svör:



Kristján Valur @ 21.33 29/1 + 1 ath.

Nokkur orð í einlægni um það hversvegna ég gef kost á mér í kjöri næsta biskups Íslands.


Hvað er vígslubiskup?

Kristján Valur @ 22.10 30/4

Vígslubiskupsembættið er fyrst og fremst prestsembætti. Það er sannarlega sérstakt prestsembætti að því leyti að starfssvæðið er ekki einn söfnuður eða eitt prestakall heldur heilt stifti með mörgum prestum og söfnuðum. Áfram…

Er þörf fyrir vígslubiskupa?

Kristján Valur @ 22.08 30/4

Samkvæmt gildandi lögum er Ísland eitt biskupsdæmi. Þegar biskupsdæmið er eitt, með einn biskup Íslands, sem hefur sér til aðstoðar prófasta sem  samkvæmt lögum er falið að hafa almenna tilsjón með kirkjulegu starfi í umboði biskups, þá hlýtur að vakna sú spurning hvort nokkur þörf sé á því að hafa tvo vígslubiskupa. Áfram…

Er þörf fyrir bæði vígslubiskupa og prófasta?

Kristján Valur @ 22.07 30/4

Spyrja má : Eru ekki prófastar tengiliðir milli biskups og presta?  Og, eru ekki prestarnir hver á sínum stað ábyrgir fyrir nærþjónustunni? Áfram…

« Fyrri færslur  

© kvi.annáll.is · Færslur · Ummæli